Grote fysieke winkel in Haarlem, ruime voorraad, eerlijk advies door deskundig personeel en op werkdagen voor 23.59 uur besteld, morgen in huis! Lees hier meer!

Stofvrij werken.. wat is dat nou allemaal precies?

Er heerst veel onduidelijkheid over stof, stofzuigers en stofvrijwerken. Het is ook een stoffige materie, maar wel levensbelangrijk! Ik ben eens goed in de papieren gedoken, er is zoveel over te vinden: van een paar regels tot complete boekwerken. Hieronder een kleine samenvatting met de belangrijkste dingen die je gewoon moet weten.

Mega korte samenvatting:
Zie je stof? Dan heb je de grenswaarde overschreden en ben je fout bezig!


Klein stukje geschiedenis:
Vroeger was alles eenvoudiger: je stofzuiger moest een H gecertificeerde stofzuiger hebben, dan kon je hem inzetten voor kwartsstof. In 2012 is die norm gewijzigd dat er minimaal M klasse gecertificeerde zuigers gebruikt mogen worden. Een hoge stofklasse betekent niet altijd de beste stofzuiger. Zonder grovere voorfilters kan het fijne filter snel vollopen waardoor de filtering stagneert en er niet meer aan de wetgeving voldaan wordt.
Nu komt TNO ook met een label die ik zelf niet duidelijk vind. Hierdoor mogen bijvoorbeeld ook TNO goed geteste L gecertificeerde stofzuigers worden gebruikt. Maar het gaat niet echt over het individuele apparaat, maar om de combinatie. Erg verwarrend.

TNO classificatie: Uit een interview:
De TNO-classificatie is gebaseerd op de capaciteit van de stofzuiger. TNO test door met de stofzuiger gedurende 30 minuten een circa 30 meter lange sleuf in kalkzandsteen te maken. Dat resulteert in een (groen) uurs-label, dat aangeeft hoe lang er op een 8-urige werkdag met de combinatie kan worden gewerkt, zonder dat de gebruiker wordt blootgesteld aan stof. Om gemakkelijker te kunnen vergelijken, worden de stofzuigers in een A, B, C of D klasse ingedeeld. Merken mogen hun stofzuigers voorzien van dit groene A, B, C of D label, maar moeten hun stofzuiger zelf bij TNO aanmelden voor classificatie.

Dit label geeft aan binnen welke klasse een stofzuiger valt. TNO definieert de volgende vier stofzuigerklassen:

Type stofzuiger  

 Operationele capaciteit [m³/uur] *

TNO label 

A-klasse

C > 150 

 5 - 8 uur

B-klasse

C > 100 en C ≤ 150

 2 - 4 uur

C-klasse

C ≤ 100

 1 uur

D-klasse 

 Alleen voor stofzuigers voor bewerkingen met hout

* capaciteit gemeten na de test aan het eind van de slang

Op de site van TNO staat een overzicht met stofzuigers. Dat zijn er niet heel veel, maar dat komt ook omdat het voor een fabrikant duizenden euro’s kost om een test uit te laten voeren. Heel bevorderend allemaal voor uw gezondheid, maar goed. De lijst zal uitgebreider worden en bij de stofzuigers die we verkopen zullen we het TNO label vermelden als dit bekend is.
Of kijk eenvoudig nieuwe categorie: http://www.gereedschappro.nl/stofvrijwerken/producten

SZW naleving kwarts aangevuld met duidelijkere uitleg en voorbeelden:
Grenswaarde kwartsstof:
· Wettelijke grenswaarde: 0,075 mg/m3
Dit zegt mij dus niks, maar dit wel: In een volume zo groot als van een voetbalveld van 4 meter hoog, mag dat nog geen eierdopje aan kwartsstof bevatten!
· Tijdgewogen gemiddelde over 8 uurs werkdag (TGG-8 uur)
· Op basis van het ‘drempelwaarde-effect’ is kwarts kankerverwekkend
Gecontroleerd wordt op:
· Handgereedschap; géén maatregelen genomen om stof tegen te gaan: stilleggen + boete
· Veel voorkomende bewerkingen
· Nadruk op bewerkingen waar stofvrij werken mogelijk is
Uitgangspunten Handhaving:
· Zichtbare stofverspreiding: > grenswaarde!
· Géén maatregelen: stilleggen + boete
· Arbeid hygiënische strategie
· Beheersmaatregelen genomen?
· Beheersmaatregelen aantoonbaar efficiënt?

 Wat is kwarts?
Met kwarts zelf is niks mis, prachtig zelfs, maar zodra het wordt bewerkt komt er kwartsstof vrij, in dit geval respirabel, wat niet zo goed is.
· Kwarts = Siliciumdioxide, zit in diverse bouwmaterialen en komt vrij bij diverse bewerkingen zoals boren, frezen, slijpen, schuren e.d. Bouwmaterialen zoals baksteen, kalkzandsteen, beton, cellenbeton, natuursteen, keramiek.
· Chemische naam: SiO2
· Respirabel stof: doordringbaar tot longblaasjes
Respirabel stof is stof dat je niet inslikt of uitgespuugd, maar dit is super fijn stof dat jarenlang in de longen kan zweven. Een klein gedeelte hiervan (respirabel stof) dringt door tot in de longblaasjes en bronchiën.

Gezondheidseffecten:
Blootstelling -> littekens op de longen -> Longfibrose/Silicose (stoflongen) -> longkanker
Symptomen: kortademigheid, benauwdheid, hoesten, pijn op de borst, kort gezegd een sluipmoordenaar!

Schadelijke stoffen die vrijkomen tijdens het bouwproces
Kwartsstof
Kwarts zit in zand en in de meeste natuurlijke gesteenten, dus in veel bouwmaterialen. Wij noemen materiaal kwartshoudend als het voor meer dan 1,5% uit kwarts bestaat. Het kwartsgehalte verschilt per soort (natuur)steen of samengesteld bouwmateriaal. Voorbeelden van materialen met een hoog kwartsgehalte zijn zandsteen (50-90%), kalkzandsteen (30-83%), cellenbeton (12-44%) en betonsteen (23-40%). Hoe hoger het kwartsgehalte van het materiaal, hoe meer kwartsstof er vrijkomt bij bewerking. Kwartsstof is heel fijn stof, dat niet of nauwelijks te zien is. Het bestaat uit hele kleine onoplosbare stofdeeltjes die diep in de longen terechtkomen.

Materiaal  

 Percentage kwarts

 Beton

20-30 %

Kalkzandsteen

30-83%

Baksteen 10-25%

Keramiek

15-28%

Cellenbeton

 12-44%

Puin 1-14%

Hoe wordt u blootgesteld aan kwartsstof?
U krijgt te maken met kwartsstof als u kwartshoudend materiaal bewerkt. Dat kan bijvoorbeeld zijn bij het zagen van beton, het frezen van sleuven in bouwblokken en het doorslijpen van stenen en tegels, het schuren van vloeren, het uitslijpen van voegen, het gritstralen van wanden en gevels, het slopen van gebouwen. Vooral bij het werken in slecht geventileerde binnenruimten kan de concentratie kwartsstof hoog oplopen. Daarnaast zijn de samenstelling en de aard van het materiaal van invloed op het vrijkomen van kwartsstof. Bij het mechanisch bewerken van harde materialen komt bijvoorbeeld meer stof vrij dan bij het bewerken van zachte materialen.

Wat zijn de gevolgen?
Als u kwartshoudend stof inademt, kan dat ernstige longaandoeningen veroorzaken: Diep in de longen kunnen de kwartsstofdeeltjes bindweefselvorming veroorzaken. Dat wordt longfibrose of ook wel stoflongen (of silicose) genoemd. Het longweefsel kan dan minder zuurstof opnemen en wordt minder elastisch. Dat kan betekenen dat u bij inspanning kortademig en benauwd wordt, gaat hoesten en last krijgt van pijn op de borst. Hoe meer stof u heeft ingeademd, hoe meer schade er ontstaat. En die schade is niet meer te herstellen. De beschadiging van de longen gaat namelijk door ook al wordt u niet meer blootgesteld aan kwartsstof. Het kwarts is dan namelijk nog in uw longen aanwezig. Het verraderlijke is dat de meeste mensen er in eerste instantie niet eens zoveel van merken, pas op latere leeftijd krijgt men er echt last van. Kwarts is inmiddels ook opgenomen op de lijst van kankerverwekkende stoffen, blootstelling eraan kan longkanker veroorzaken.


Welke beroepen hebben te maken met kwartsstof?
Bijna iedereen in de bouw heeft te maken met stof. Bij bouwwerkzaamheden komt nu eenmaal stof vrij. Niet alleen diegenen die zelf met kwartshoudend materiaal werken, maar ook werknemers en anderen in hun directe omgeving kunnen worden blootgesteld aan kwartsstof. Een aantal beroepsgroepen zoals asfaltfrezers, blokkenstellers ruwbouw, koppensnellers, slopers, terrazzowerkers, vloerenleggers en wand- en plafondmonteurs hebben dagelijks met kwartsstof te maken.





Wat zegt de wet?
Uw werkgever moet ervoor zorgen dat de blootstelling aan schadelijk stof zoals kwartsstof onder een vastgestelde hoeveelheid blijft. In de wet zijn daarvoor grenzen vastgelegd, die Maximale Aanvaarde Concentraties of kortweg MAC-waarden worden genoemd. De MAC-waarde voor kwartsstof is 0,075 mg/m3. Dat betekent dat een laagje van 0,5 cm in een plastic bekertje in de lucht mag zweven in een ruimte die 4 m hoog is en zo groot is als een voetbalveld. Voorbeelden van hoeveel keer de MAC-waarde vrijkomt bij bepaalde bewerkingen van steenachtig materiaal:

Activiteit

Kwartsstof in de lucht (mg/m3) Gedurende de werkzaamheid

Zagen

Tot ca. 15 (=200 x teveel!)

Frezen (sleuven) Tot ca. 15 (=200 x teveel!)
Frezen (vlakken) Tot ca. 15 (=200 x teveel!)
Boren Tot ca. 2,5 (=33 x teveel!)
Schuren/slijpen van vlakken Tot ca. 15 (=200 x teveel!)
Vegen Tot ca. 1 (=13 x teveel!)

Wat kunt u zelf doen?
Het kwartsstofprobleem is niet eenvoudig op te lossen, kwarts houdende materialen worden immers veel in de bouw gebruikt. Samen met uw werkgever kunt u wel een aantal maatregelen nemen om de blootstelling aan kwartsstof te beperken. Voorbeelden van maatregelen zijn: Kies een andere werkmethode: knip de blokken in plaats van ze te zagen, zodat er minder stof vrijkomt. Gebruik gereedschap met afzuiging en/of watertoevoer en zorg ervoor dat de afzuiging goed aansluit op het werkvlak. Zorg voor voldoende ventilatie en maak de werkruimte regelmatig en goed schoon. Voer werkzaamheden waarbij stof vrijkomt zo veel mogelijk in een aparte ruimte uit, zodat anderen er geen last van hebben. Draag de persoonlijke beschermingsmiddelen die uw werkgever u geeft: - volgelaatsmasker met P3-filter voorzien van aangeblazen lucht; - in combinatie met afzuiging of nat werken, is een P2-masker meestal goed genoeg.

Maar mensen let op:
Er is de laatste jaren steeds meer bekend geworden over fijnstof wat kanker en stoflongen veroorzaakt.. MAAR het is niet allen kwartsstof wat dit veroorzaakt. Dit geldt ook voor het bewerken van gewoon hout en hardhout! Het stof wat daarbij vrijkomt kan ook kanker veroorzaken. Zeker bij eikenhout en hardhout!


De ZZP’er:
Veel ZZP-ers die zelfstandig opereren (dus niet onder gezag van een opdrachtgever), hebben dezelfde plichten als een werkgever. Op een aantal punten na. Ze hoeven geen Arbobeleid te voeren (op gebied van instructie en overleg) en het opstellen van een RI&E is niet nodig. Wel moeten ze een checklist gezondheidsrisico’s hebben. Bij overtreding krijgen ze dan ook gewoon boetes, al vallen die wel in de laagste categorie. In geval van het niet naleven van het stofbesluit ontvang je een boete vanaf €1800,- Een klant van mij heeft een waarschuwing gehad. Hij zou €1800,- krijgen, plus 3 man die in dezelfde ruimte aanwezig waren. De aannemer en pand eigenaar, uiteindelijk dus 6 x €1800,- Hij heeft nu een Starmix ISP IPulse 1635 bij me gehaald :-)


Samenvatting:
Je kan nog zo’n goede stofzuiger hebben, als je niet over een goede bronafzuiging beschikt, overschrijd je toch de grenswaarden. Neem geen risico en koop een A label stofzuiger, het is bewezen dat die voor jezelf en voor je machine het beste is. Ik blijf het zeggen want het is heel simpel: Zie je stof dan is het fout!

Sander zegt: Wees zuinig op jezelf en gebruik
- een A label stofzuiger (Starmix ISP iPulse ARDL-1635 SET en Airbo Stofzuiger ADD2440 + ND5 kit) dat is gewoon het beste
- luchtreinigingsmachines (Bullduster en Aircleaner)
- goede bronafzuiging (Bohrfixx, Dusttoolkap)
- machines die goed omgaan met stof ook voor hout! (Mafell MT55, Mirka Deros, etc.)
- ventileer zoveel mogelijk
- persoonlijke bescherming (PBM’s)

Tipje: Geef je stofzuiger een boost door een dikkere slang te gebruiken!

Veel gestelde vragen (FAQ):
Vraag: Mijn Festool stofzuiger is toch genoeg?

Antwoord: Ja en nee. Festool stofzuigers zijn voornamelijk voor hout, zie ook de TNO uitslagen. De bolle stofzuigers (dus de oude Protool) zijn meer allround, maar nog niet getest. Het is nog even wachten op meer uitslagen.
Update: Inmiddels heeft Festool ALLES laten testen, echt mijn petje af, voor deze grote stap!

Vraag: Hoe test TNO?
Antwoord: TNO test wat creatief moet ik zeggen en niet helemaal zoals het in de praktijk gaat. Merken mogen zelf aangeven hoe machines getest worden. Nadeel hiervan is dat het ene merk er rooskleuriger uit kan komen dan een andere, terwijl het in het echt misschien andersom is. Hoe er getest wordt, wordt ook niet aangegeven. Vaag dus.
Sander zegt: Ik vind de labels slecht en onduidelijk wat ik ook van klanten steeds hoor.
Mooist zou zijn dat elke methode zo natuurgetrouw getest wordt en de gemeten waarden gepubliceerd wordt in een schaal van 1 tot 100. Dan kan dat onduidelijke A, B, C, D label met uren erbij weg dat zorgt voor verwarring. Of alleen het aantal uren wat je er per 24h mee mag werken. Want hoe kan je nu zien wat de beste machine is, beiden hebben bijvoorbeeld een A label met 8h maar toch is er 1 beter, wat nou als je die wil?

Vraag: Is een A label beter dan een B?
Antwoord: Dat is een leuke, ja en nee. B lijkt op B keuze dus mensen gaan meer voor A. Het heeft ook met het aantal uren te maken wat je een machine op een dag mag gebruiken. B dus minder uren per dag dan een A label. Maar hoe beter de stofzuiger hoe minder schadelijkere deeltjes je binnen krijgt en dat laat het label niet echt zien.

Vraag: Wat kost een TNO test?
Antwoord: Ik hoor bedragen tussen de 4000 en 5000,- euro per combinatie / machine. Big business dus!
Makita en Festool hebben inmiddels al tonnen uitgegeven en TNO gaat nog meer testruimtes bouwen. Ik heb nog steeds een dubbel gevoel hierbij.

Vraag: Hoe hanteert de arbeidsinspectie de term stofvrij werken en wat is daarin bepalend?
Antwoord:
Dat het stof wat bij de bron ontstaat bij de bron wordt opgezogen. Dat houdt dus in dat er geen zichtbaar stof meer ontstaat bij het werken met gereedschap. Wettelijk is aangenomen dat de MAK (Maximaal Aanvaardbare Concentratie) waarde van kwartsstof van 0,075mg/m3 over een 8-urige werkdag niet wordt overschreden. Het niet naleven hiervan leidt tot hoge boetes.

Vraag: Waarom is de MAK waarde van respirabel kwartsstof zo laag?
Antwoord:
Omdat bij langdurige blootstelling de kans op longziekte, COPD, stoflongen en zelfs longkanker mogelijk is. Inadembaar kwartsstof staat namelijk op de lijst van kankerverwekkende stoffen, wat je eenmaal ingeademd hebt gaat je longen niet meer uit! Bij het sleuvenzagen/slijpen en frezen wordt de MAK waarde voor kwartsstof tot 200X overschreden!

Vraag: Betekent dat als je tijdens de diverse bouwactiviteiten geen stof ziet je ook beneden de wettelijke MAK waarde van 0,075mg blijft?
Antwoord:
Nee, dat hoeft niet, fijnstof kan ook onzichtbaar zijn voor het menselijk oog maar wel aanwezig zijn in de ruimte waar men werkzaam is en dan komt het bij inademing dus in de longen. Vandaar de tests en meetgegevens van TNO bij de prestatietoets die inzage geven omtrent de blootstelling bij de betreffende gereedschappen met een advies voor verantwoord gebruik van het systeem.

Vraag: Hoe moet je de TNO prestatietoets lezen?
Antwoord:
Het aantal uren dat bij de prestatietoets vermeld staat geeft aan hoeveel uur je verantwoord met het complete systeem kan werken voordat de grenswaarde van 0,075mg is bereikt. In het geval van een boorhamer met geïntegreerde afzuiging waarbij 1 uur verantwoord werken staat betekent dat dus dat je na 1 uur al aan de 0,075mg zit en dus die dag niet meer met kwartsstof actief mag zijn! Een stofzuiger uit de TNO A-klasse mag dagelijks het langst gebruikt worden.

Vraag: Dus waarom een stofzuiger gebruiken?
Antwoord:
Het verlengt de duur van de activiteiten in de bouw tov geïntegreerde afzuiging. Daarnaast kan de zuiger natuurlijk gebruikt worden om het stof van de grond op te zuigen. Zelfs tijdens het vegen in de bouw komt er tot 13X de toegestane hoeveelheid fijnstof in de lucht terecht en daarom vegen is dus ook niet meer toegestaan!

Vraag: Wat is het doel van de luchtreiniger zoals een Bullduster of Aircleaner?
Antwoord:
Deze luchtreinigers zijn zogenaamde professionele aircleaners die bij renovaties in kleine ruimtes, zoals badkamers en woonkamers gebruikt kan worden om het fijnstof uit de lucht te filteren.

Vraag: Moet je daarnaast dan altijd nog een stofzuiger gebruiken?
Antwoord:
Ja, het stof afzuigen bij de bron is noodzakelijk en verplicht om de MAK-waarde van gezondheidsschadelijke stoffen niet te overschrijden.  

Vraag: Hoe vaak moeten beide filters van luchtreinigers vervangen worden?
Antwoord:
Dat hangt af van de inschakeltijd en het gebruik van de Aircleaners maar in het algemeen; het Hepa filter 1x jaar en het voorfilter om de 5-6 weken.  

Vraag: Wat is essentieel voor het stofvrij werken?
Antwoord:
Dat het gereedschap over een goed geconstrueerde stofkap beschikt waaraan een slang met een stofzuiger gekoppeld kan worden. Een Starmix zuiger met automatische filterreiniging zorgt voor constante hoge luchtstroom bij het gereedschap zodat al het ontstane stof bij de bron wordt opgezogen.


Dankwoord:
Met dank aan mijn klanten met de vele vragen en het inspireren tot dit stuk. Bijzondere dank aan Starmix, zonder jullie hulp was dit niet mogelijk geweest.

Linkjes:
http://www.stofvrijwerken.tno.nl/
http://www.inspectieszw.nl/actueel/nieuwsberichten/controle_inspectie_szw_op_stofvrij_werken_in_de_bouw.aspx
http://www.inspectieszw.nl/
http://www.arbozone.nl/
http://pisa.arbouw.nl/
http://www.arbouw.nl/
http://www.starmix.nl/news_details.asp?id=72
https://www.hilti.nl/stofvrijwerken
http://www.youtube.com/watch?v=sTEhU9pjEjk
http://www.youtube.com/user/StofvrijWerken
 
Bronvermelding:
Equi Nederland BV; Inspectieproject SZW naleving kwarts najaar 2013
Hilti whitepaper; stofvrij werken in de bouw
TNO prestatietoets Starmix ISP ARD-1635
Mastermate; stofvrijwerken | gezond werken
Makita; interview Carin Benders Inspectie SZW
Makita; interview Andre Moons TNO
Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Mijn kijk Kwartsstof: stofvrij werken Chantal van Hengstum (Inspectie SZW) Presentatie bouwdag 2013 SZW

Disclaimer:
Net zoals je bij TNO geen rechten mag ontlenen uit hun testen en labels, mogen jullie dit ook niet uit deze tekst. We proberen zo up to date mogelijk te blijven en jullie te informeren, maar er verandert veel in stofland.
To Top